Những loại thảo mộc hỗ trợ tăng cường trí nhớ tự nhiên

Một số thảo mộc như bạch quả (Ginkgo biloba), rau má, hương thảo, nghệ và nhân sâm thường được nhắc đến với vai trò hỗ trợ trí nhớ. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy tác dụng của chúng ở người khỏe mạnh còn hạn chế và không đồng nhất; không loại thảo mộc nào được chứng minh ngăn ngừa hay chữa sa sút trí tuệ. Bài viết điểm qua từng loại một cách thẳng thắn, kèm những lưu ý an toàn và các thói quen thực sự có cơ sở để bảo vệ trí nhớ.

Trí nhớ phụ thuộc vào những gì

Trí nhớ không phải một chức năng đơn lẻ mà là kết quả của nhiều vùng não phối hợp. Nó chịu ảnh hưởng bởi giấc ngủ, mức độ căng thẳng, dinh dưỡng, sức khỏe mạch máu, hoạt động thể chất, các bệnh lý như tuyến giáp, thiếu vitamin B12, trầm cảm, và cả tác dụng phụ của thuốc. Vì thế, khi cảm thấy hay quên, điều đầu tiên nên làm là xem lại các yếu tố nền tảng này thay vì tìm ngay một loại thảo mộc.

Điểm qua các thảo mộc thường được nhắc đến

Bạch quả (Ginkgo biloba)

Chiết xuất lá bạch quả là một trong những thảo dược được nghiên cứu nhiều nhất về trí nhớ. Một số nghiên cứu nhỏ ghi nhận cải thiện nhẹ ở một vài chỉ số nhận thức, nhưng các thử nghiệm lớn, dài hạn ở người cao tuổi không cho thấy bạch quả giúp phòng ngừa sa sút trí tuệ. Bạch quả có thể làm tăng nguy cơ chảy máu, đặc biệt khi dùng cùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc aspirin.

Rau má

Rau má (Centella asiatica) là loại rau quen thuộc ở Việt Nam và được dùng trong y học cổ truyền nhiều nước châu Á. Các nghiên cứu trên động vật gợi ý một số tác dụng lên hệ thần kinh, nhưng dữ liệu trên người còn ít. Ăn rau má như một loại rau trong bữa ăn là an toàn với đa số người; các dạng chiết xuất đậm đặc thì cần thận trọng, đã có báo cáo hiếm gặp về tổn thương gan.

Hương thảo

Hương thảo (rosemary) có mùi thơm đặc trưng, từ lâu được gắn với trí nhớ trong văn hóa phương Tây. Một số thí nghiệm nhỏ xem xét tác dụng của mùi hương thảo lên sự tỉnh táo, nhưng kết quả còn sơ bộ. Dùng hương thảo làm gia vị nấu ăn là cách an toàn để thưởng thức loại thảo mộc này.

Nghệ và curcumin

Curcumin, hoạt chất trong nghệ, được nghiên cứu nhiều về tác dụng chống viêm và chống oxy hóa. Tuy nhiên, curcumin hấp thu kém qua đường uống, và các thử nghiệm về trí nhớ ở người cho kết quả chưa thống nhất. Bạn có thể đọc thêm về cơ chế chống oxy hóa của polyphenol để hiểu vì sao kết quả trong ống nghiệm không đồng nghĩa với hiệu quả trên người.

Nhân sâm

Nhân sâm, bao gồm sâm Hàn Quốc và các loại sâm khác, được dùng truyền thống để bồi bổ sức khỏe. Một số nghiên cứu ngắn hạn ghi nhận ảnh hưởng nhẹ đến sự tỉnh táo hoặc thời gian phản xạ, nhưng bằng chứng về cải thiện trí nhớ lâu dài còn yếu. Sâm có thể gây mất ngủ, hồi hộp và tương tác với thuốc tiểu đường, thuốc chống đông. Với sâm Ngọc Linh của Việt Nam, bài phân tích nghiên cứu về sâm Ngọc Linh có thêm thông tin.

Bacopa (rau đắng biển)

Bacopa monnieri, ở Việt Nam gọi là rau đắng biển, là thảo dược truyền thống của y học Ấn Độ. Một số thử nghiệm ghi nhận cải thiện nhẹ ở một vài bài kiểm tra trí nhớ sau thời gian dùng kéo dài, nhưng các thử nghiệm thường nhỏ. Tác dụng phụ có thể gồm rối loạn tiêu hóa.

Bảng tóm tắt mức độ bằng chứng

Rủi ro thường bị bỏ qua khi dùng thảo mộc bổ não

• Tương tác thuốc: người lớn tuổi, nhóm hay lo về trí nhớ nhất, cũng thường dùng nhiều thuốc tim mạch, tiểu đường, chống đông.
• Chất lượng sản phẩm: thực phẩm chức năng không được kiểm soát chặt như thuốc. Hàm lượng hoạt chất có thể khác nhãn, thậm chí có nguy cơ lẫn tạp chất hay kim loại nặng. Xem thêm bài kiểm tra kim loại nặng trong thảo dược.
• Trì hoãn chẩn đoán: hay quên có thể là dấu hiệu sớm của bệnh lý cần can thiệp. Tự dùng thảo mộc có thể khiến bỏ lỡ thời điểm thăm khám.

Vì sao kết quả nghiên cứu về thảo mộc thường mâu thuẫn

Người đọc hay thắc mắc vì sao cùng một loại thảo mộc, bài báo này nói có tác dụng, bài kia lại nói không. Có một số lý do: các nghiên cứu dùng chiết xuất khác nhau, liều khác nhau, đối tượng khác nhau (người trẻ khỏe, người cao tuổi, người đã suy giảm nhận thức), và đo trí nhớ bằng những bài kiểm tra khác nhau. Nhiều thử nghiệm có quy mô nhỏ, thời gian ngắn, nên kết quả dễ dao động.

Thêm vào đó, nghiên cứu có kết quả tích cực thường được công bố nhiều hơn nghiên cứu không tìm thấy tác dụng. Vì vậy, khi đọc quảng cáo trích dẫn "nghiên cứu cho thấy", hãy tự hỏi: nghiên cứu trên người hay trên chuột, bao nhiêu người, kéo dài bao lâu, và đã được lặp lại chưa.

Những thói quen có cơ sở hơn để bảo vệ trí nhớ

1. Ngủ đủ và sâu: giấc ngủ là lúc não củng cố ký ức.
2. Vận động thể chất đều đặn: tốt cho tim mạch và mạch máu não.
3. Kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu: các yếu tố nguy cơ tim mạch cũng là yếu tố nguy cơ suy giảm nhận thức.
4. Chế độ ăn cân bằng: nhiều rau, trái cây, cá, các loại hạt, hạn chế đồ chế biến sẵn.
5. Học điều mới và duy trì kết nối xã hội.
6. Bảo vệ thính lực, hạn chế rượu bia, không hút thuốc.
7. Quản lý căng thẳng, vì stress mạn tính ảnh hưởng đến khả năng tập trung.

Khi nào hay quên cần đi khám

Quên tên người mới gặp hay chỗ để chìa khóa là bình thường. Nhưng hãy đi khám nếu bạn hoặc người thân: lặp đi lặp lại một câu hỏi, lạc đường ở nơi quen thuộc, khó thực hiện việc quen làm như nấu ăn hay quản lý tiền, thay đổi tính cách, hoặc trí nhớ giảm sút nhanh trong vài tháng. Bác sĩ có thể kiểm tra các nguyên nhân có thể điều trị được như thiếu vitamin B12, suy giáp, trầm cảm hay tác dụng phụ của thuốc.

Thảo mộc có thể là một phần thú vị của bữa ăn và lối sống, nhưng không nên đặt kỳ vọng quá lớn. Trí nhớ được bảo vệ tốt nhất bởi những thói quen đơn giản, đều đặn và sự theo dõi sức khỏe định kỳ.