Những ngộ nhận phổ biến về tác dụng chữa bách bệnh của gai dầu

Trên mạng xã hội, gai dầu và các sản phẩm như CBD thường được quảng bá như "thần dược" chữa ung thư, tiểu đường, trầm cảm, mất ngủ và hàng loạt bệnh khác. Thực tế, bằng chứng khoa học chỉ ủng hộ một số rất ít chỉ định cụ thể với các thuốc đã được chuẩn hóa và kiểm soát; phần lớn tuyên bố còn lại là phóng đại hoặc chưa được chứng minh. Bài viết lần lượt xem xét các ngộ nhận phổ biến để bạn có cái nhìn tỉnh táo.

Lưu ý quan trọng: tại Việt Nam, cần sa là chất ma túy bị kiểm soát. Việc trồng, mua bán, tàng trữ, sử dụng có thể bị xử lý theo pháp luật hình sự. Bài viết chỉ nhằm mục đích giáo dục.

Vì sao gai dầu dễ bị thần thánh hóa

Có vài lý do khiến gai dầu được gán nhiều công dụng thần kỳ. Thứ nhất, hệ endocannabinoid trong cơ thể tham gia điều hòa nhiều chức năng như đau, giấc ngủ, ăn uống, tâm trạng, miễn dịch. Từ đó, nhiều người suy diễn rằng tác động lên hệ này sẽ chữa được mọi bệnh liên quan. Thứ hai, có rất nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng với kết quả hấp dẫn trong ống nghiệm, dễ bị trích dẫn sai thành "đã chứng minh". Thứ ba, thị trường sản phẩm liên quan phát triển nhanh ở một số quốc gia, kéo theo quảng cáo mạnh mẽ. Bạn có thể tìm hiểu về hệ thống sinh học này trong bài hệ thống endocannabinoid trong cơ thể người.

Ngộ nhận 1: "Gai dầu chữa khỏi ung thư"

Đây là ngộ nhận nguy hiểm nhất. Một số cannabinoid cho thấy khả năng ức chế tế bào ung thư trong đĩa nuôi cấy và trên mô hình động vật. Nhưng như nhiều chất khác, hoạt tính trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa hiệu quả trên người. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cannabinoid chữa khỏi ung thư.

Điều có cơ sở hơn là ở một số quốc gia, thuốc chứa cannabinoid được phép dùng để giảm buồn nôn, nôn do hóa trị khi các thuốc khác không hiệu quả. Đây là hỗ trợ triệu chứng, không phải điều trị khối u. Đã có những trường hợp người bệnh bỏ điều trị chính thống để dùng "dầu cần sa", dẫn đến bệnh tiến triển nặng.

Ngộ nhận 2: "CBD hoàn toàn tự nhiên nên không có tác dụng phụ"

CBD đã được ghi nhận gây buồn ngủ, tiêu chảy, thay đổi cảm giác thèm ăn và tăng men gan ở một số người, đặc biệt ở liều cao. CBD cũng tương tác với nhiều thuốc qua hệ enzyme gan. "Tự nhiên" không có nghĩa là an toàn; bài độc tính học thảo dược giải thích vì sao.

Ngộ nhận 3: "Dầu hạt gai dầu chứa nhiều CBD"

Dầu ép từ hạt gai dầu là sản phẩm thực phẩm giàu axit béo omega-3, omega-6 nhưng gần như không chứa CBD, vì cannabinoid tập trung ở hoa và lá, không ở trong hạt. Một số sản phẩm lợi dụng sự nhầm lẫn này để dán nhãn "hemp" và bán với giá cao như sản phẩm CBD. Chi tiết về các bộ phận cây có ở bài thành phần hóa học của cây gai dầu.

Ngộ nhận 4: "Cần sa chữa được tiểu đường, cao huyết áp"

Một số nghiên cứu quan sát từng ghi nhận mối liên quan giữa sử dụng cần sa và các chỉ số chuyển hóa, nhưng nghiên cứu quan sát không chứng minh quan hệ nhân quả và dễ bị nhiễu bởi nhiều yếu tố. Không có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cannabinoid điều trị tiểu đường hay tăng huyết áp. Ngược lại, THC có thể làm tăng nhịp tim và ảnh hưởng huyết áp, gây rủi ro cho người có bệnh tim mạch.

Ngộ nhận 5: "Dùng cần sa giúp ngủ ngon và giảm lo âu lâu dài"

Một số người cảm thấy dễ ngủ hơn ngắn hạn, nhưng sử dụng thường xuyên có thể gây dung nạp, phụ thuộc, và khi ngừng lại thì mất ngủ, cáu gắt, lo âu nặng hơn. THC ở liều cao có thể gây lo âu, hoảng loạn, thậm chí triệu chứng loạn thần ở người có nguy cơ. Với CBD, nghiên cứu về lo âu còn ở giai đoạn sớm; xem bài nghiên cứu lâm sàng về CBD và lo âu.

Ngộ nhận 6: "Đã được cấp phép ở nước ngoài thì dùng được cho mọi bệnh"

Ở một số quốc gia, có thuốc chứa CBD tinh khiết được cấp phép cho vài dạng động kinh hiếm gặp ở trẻ em, và thuốc chứa cannabinoid cho co cứng cơ trong đa xơ cứng hoặc buồn nôn do hóa trị. Những chấp thuận này dựa trên thử nghiệm lâm sàng cụ thể, với sản phẩm dược phẩm được chuẩn hóa, liều kiểm soát, theo đơn bác sĩ. Chúng không có nghĩa sản phẩm trôi nổi trên thị trường dùng được cho mọi bệnh. Hơn nữa, quy định của một quốc gia không áp dụng ở Việt Nam.

Bảng tổng hợp: tuyên bố và mức độ bằng chứng

Cách nhận diện quảng cáo phóng đại

• Dùng từ "chữa khỏi", "bách bệnh", "thần dược".
• Dựa vào lời chứng thực cá nhân thay vì dữ liệu nghiên cứu.
• Khuyên ngừng thuốc đang điều trị.
• Trích dẫn "nghiên cứu" mà không nói rõ là trên tế bào, động vật hay người.
• Bán qua kênh không chính thức, không có thông tin pháp lý.

Rủi ro pháp lý tại Việt Nam

Nhiều sản phẩm được quảng cáo trên mạng là "tinh dầu gai dầu", "kẹo CBD" có thể chứa THC. Việc mua, tàng trữ hay sử dụng các sản phẩm chứa chất ma túy có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng, chưa kể nguy cơ sức khỏe từ sản phẩm không kiểm soát chất lượng.

Khi gặp một tuyên bố mới, hãy tìm xem nguồn gốc của nó là thử nghiệm trên người hay chỉ là thí nghiệm trong phòng thí nghiệm.

Lời kết

Cây gai dầu là đối tượng nghiên cứu khoa học thú vị, với một số ứng dụng y học được chứng minh trong phạm vi hẹp và có kiểm soát. Nhưng khoảng cách giữa những gì khoa học biết và những gì quảng cáo hứa hẹn là rất lớn. Khi có vấn đề sức khỏe, hãy tìm đến bác sĩ và các phương pháp đã được chứng minh, thay vì đặt hy vọng vào một "thần dược".