Tác động của CBD đối với các thụ thể thần kinh trung ương

Khác với THC, CBD (cannabidiol) có ái lực thấp với các thụ thể cannabinoid CB1 và CB2. Thay vào đó, nghiên cứu cho thấy CBD tác động lên nhiều đích khác nhau trong hệ thần kinh: thụ thể serotonin 5-HT1A, kênh ion TRPV1, thụ thể GPR55, enzyme phân hủy anandamide, và nhiều kênh ion khác. Tính "đa đích" này vừa giải thích vì sao CBD được nghiên cứu cho nhiều tình trạng, vừa khiến cơ chế của nó khó xác định chính xác. Bài viết tóm tắt hiểu biết hiện nay dưới góc độ khoa học thần kinh.

Nội dung mang tính giáo dục. Tại Việt Nam, các sản phẩm có nguồn gốc cần sa thuộc diện kiểm soát; không tự ý sử dụng.

Hệ thần kinh trung ương và cách thuốc tác động

Hệ thần kinh trung ương gồm não và tủy sống. Các tế bào thần kinh giao tiếp với nhau qua chất dẫn truyền thần kinh, được tiếp nhận bởi thụ thể trên màng tế bào. Một phân tử có thể tác động lên thụ thể theo nhiều cách:

• Chất chủ vận: gắn vào và hoạt hóa thụ thể.
• Chất đối kháng: gắn vào nhưng không hoạt hóa, ngăn chất khác gắn.
• Chất điều biến dị lập thể: gắn vào vị trí khác trên thụ thể, làm thay đổi cách thụ thể phản ứng với chất gắn chính.
• Tác động gián tiếp: thay đổi lượng chất dẫn truyền có sẵn, ví dụ bằng cách ức chế enzyme phân hủy.

CBD được cho là sử dụng nhiều cách thức trên với các đích khác nhau.

CBD và thụ thể cannabinoid CB1, CB2

Thụ thể CB1 phân bố dày đặc ở não, đặc biệt các vùng liên quan đến trí nhớ, cảm xúc, vận động và cảm giác đau. THC hoạt hóa CB1, gây tác động hướng thần. CBD có ái lực rất thấp với vị trí gắn chính của CB1. Một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm gợi ý CBD có thể hoạt động như chất điều biến dị lập thể âm tính tại CB1, tức làm giảm khả năng các chất khác hoạt hóa thụ thể này. Đây có thể là một phần lý do CBD không gây "phê" và được giả thuyết là làm dịu một số tác động của THC, dù bằng chứng trên người còn chưa thống nhất.

Với CB2, chủ yếu ở tế bào miễn dịch và tế bào vi giao bào trong não, tác động của CBD cũng gián tiếp và phức tạp. Bạn có thể tìm hiểu tổng quan về hai thụ thể này trong bài hệ thống endocannabinoid trong cơ thể người.

Các đích tác động ngoài hệ cannabinoid

Điều quan trọng cần lưu ý: nhiều tác động trong bảng được quan sát ở nồng độ CBD cao trong phòng thí nghiệm, có thể cao hơn nồng độ đạt được trong não người với liều thông thường. Vì vậy, đóng góp thực sự của từng cơ chế vào tác dụng lâm sàng vẫn đang được tranh luận.

Từ cơ chế đến ứng dụng: động kinh là ví dụ rõ nhất

Ứng dụng lâm sàng được chứng minh rõ nhất của CBD là trong một số hội chứng động kinh hiếm gặp ở trẻ em, như hội chứng Dravet và Lennox-Gastaut. Ở một số quốc gia, thuốc CBD tinh khiết dạng dược phẩm đã được cấp phép cho các chỉ định này dựa trên thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng. Cơ chế chống co giật được cho là kết hợp nhiều yếu tố như đối kháng GPR55, tác động lên kênh ion và tín hiệu adenosine.

Với các tình trạng khác như lo âu, đau mạn tính, rối loạn giấc ngủ, nghiện chất, nghiên cứu còn ở giai đoạn sớm. Bài nghiên cứu lâm sàng về CBD và lo âu tổng hợp những gì đã biết về lo âu.

Dược động học: CBD đi vào não như thế nào

CBD rất ưa béo, nên dễ đi qua hàng rào máu não nhưng cũng tích lũy trong mô mỡ. Khi uống, CBD hấp thu không đều và chịu chuyển hóa lần đầu đáng kể ở gan, nên sinh khả dụng thấp; dùng cùng bữa ăn nhiều chất béo có thể làm tăng hấp thu. CBD được chuyển hóa chủ yếu qua các enzyme cytochrome P450, đặc biệt CYP3A4 và CYP2C19.

Chính việc dùng chung enzyme chuyển hóa này dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc. CBD có thể làm tăng nồng độ một số thuốc khác trong máu, ví dụ đã được ghi nhận với clobazam, một thuốc chống động kinh. Khi dùng cùng valproate, nguy cơ tăng men gan cao hơn. Bài độc tính học thảo dược giải thích thêm về tương tác thuốc.

Những điều khoa học còn chưa biết

• Cơ chế nào chiếm ưu thế ở nồng độ CBD đạt được trong não người?
• Tác động lâu dài của việc dùng CBD lên hệ thần kinh đang phát triển ở thanh thiếu niên.
• Liều tối ưu cho các chỉ định ngoài động kinh.
• Sự khác biệt giữa CBD tinh khiết và chiết xuất chứa nhiều hợp chất khác.
• Ảnh hưởng của di truyền, giới tính, tuổi tác lên đáp ứng với CBD.

Lưu ý an toàn khi đọc thông tin về CBD

Cơ chế đa đích thường được dùng trong quảng cáo để gợi ý rằng CBD "cân bằng toàn bộ hệ thần kinh". Đây là sự đơn giản hóa quá mức. Một chất tác động lên nhiều đích cũng có thể gây nhiều tác dụng không mong muốn. Các tác dụng phụ đã ghi nhận gồm buồn ngủ, mệt mỏi, tiêu chảy, thay đổi cảm giác thèm ăn, tăng men gan. Sản phẩm thương mại không kiểm soát còn có nguy cơ lẫn THC hoặc tạp chất.

Người đang dùng thuốc thần kinh, tâm thần, thuốc chống đông hoặc có bệnh gan cần đặc biệt thận trọng. Mọi quyết định sử dụng cannabinoid cho mục đích y tế cần do bác sĩ đưa ra, trong khuôn khổ pháp luật cho phép.

Tóm tắt

CBD là phân tử "đa năng" về mặt dược lý: ít tác động trực tiếp lên CB1 nhưng chạm đến nhiều hệ thống khác trong não, từ serotonin, kênh ion đến adenosine. Hiểu biết này mở ra nhiều hướng nghiên cứu, nhưng cũng nhắc chúng ta rằng con đường từ cơ chế trong phòng thí nghiệm đến lợi ích lâm sàng đã được chứng minh còn dài.