Ứng dụng thảo dược trong kiểm soát các cơn đau thần kinh mãn tính

Đau thần kinh mạn tính là loại đau khó điều trị, xuất hiện khi chính hệ thần kinh bị tổn thương, như trong biến chứng thần kinh do tiểu đường, đau sau zona hay đau do chèn ép rễ thần kinh. Trong các sản phẩm có nguồn gốc thực vật, capsaicin bôi tại chỗ (từ ớt) là lựa chọn có bằng chứng rõ nhất; một số thuốc chứa cannabinoid được nghiên cứu nhưng hiệu quả khiêm tốn; còn nhiều thảo dược khác chủ yếu mới có dữ liệu sơ bộ. Bài viết giúp bạn hiểu vai trò thực tế của thảo dược và lý do đau thần kinh cần được bác sĩ đánh giá, điều trị.

Đau thần kinh khác gì đau thông thường

Đau thông thường, như đau khi bị đứt tay hay bong gân, là tín hiệu cảnh báo tổn thương mô. Đau thần kinh xảy ra khi bản thân dây thần kinh hoặc hệ thần kinh trung ương bị tổn thương hay rối loạn, khiến tín hiệu đau được phát ra sai lệch dù mô không còn bị tổn thương.

Người bệnh thường mô tả cảm giác:

• Bỏng rát, châm chích như kim đâm.
• Tê bì kèm đau, như điện giật.
• Đau khi chạm nhẹ, thậm chí khi quần áo cọ vào da.
• Đau tăng về đêm, ảnh hưởng giấc ngủ.

Nguyên nhân thường gặp gồm tiểu đường, zona thần kinh, thoát vị đĩa đệm chèn ép rễ thần kinh, đau sau phẫu thuật hoặc chấn thương, đa xơ cứng, đột quỵ, hóa trị ung thư, thiếu vitamin B12, nghiện rượu. Vì vậy, xác định nguyên nhân là bước đầu tiên không thể bỏ qua.

Điều trị chuẩn hiện nay

Các hướng dẫn chuyên ngành về đau thần kinh thường khuyến nghị một số nhóm thuốc do bác sĩ kê đơn, như một số thuốc chống trầm cảm và thuốc chống động kinh có tác dụng giảm đau thần kinh, kết hợp các biện pháp không dùng thuốc như vật lý trị liệu, tâm lý trị liệu, điều chỉnh lối sống. Thuốc giảm đau thông thường thường kém hiệu quả với đau thần kinh. Việc chọn thuốc, liều và theo dõi tác dụng phụ cần bác sĩ thực hiện.

Thảo dược và các sản phẩm có nguồn gốc thực vật, nếu có vai trò, thường là bổ sung trong kế hoạch điều trị tổng thể, không phải thay thế.

Capsaicin: ví dụ rõ nhất về "thảo dược" có bằng chứng

Capsaicin là hoạt chất tạo vị cay của ớt. Khi bôi lên da, nó hoạt hóa kênh TRPV1 trên đầu tận cùng thần kinh cảm giác, gây cảm giác nóng rát ban đầu. Khi tiếp xúc kéo dài hoặc ở nồng độ cao, các đầu tận cùng thần kinh này trở nên mất nhạy cảm, làm giảm truyền tín hiệu đau.

• Miếng dán capsaicin nồng độ cao được cấp phép ở một số quốc gia cho đau thần kinh ngoại biên, chẳng hạn đau sau zona. Miếng dán này phải được nhân viên y tế đặt tại cơ sở y tế vì gây bỏng rát mạnh.
• Kem capsaicin nồng độ thấp bán phổ biến hơn, bằng chứng hiệu quả với đau thần kinh khiêm tốn và cần dùng đều đặn.

Không nên tự chế ớt để đắp vì có thể gây bỏng da, kích ứng mắt, niêm mạc.

Cannabinoid và đau thần kinh

Do hệ endocannabinoid tham gia điều hòa cảm giác đau, cannabinoid được nghiên cứu cho đau thần kinh. Ở một số quốc gia, thuốc xịt niêm mạc miệng chứa THC và CBD được cấp phép cho co cứng cơ trong đa xơ cứng, và được nghiên cứu thêm cho đau thần kinh. Các tổng quan hệ thống nhìn chung cho thấy:

• Hiệu quả giảm đau, nếu có, thường ở mức khiêm tốn.
• Tác dụng phụ như chóng mặt, buồn ngủ, rối loạn tập trung, khô miệng khá phổ biến.
• Chất lượng bằng chứng còn hạn chế, nhiều nghiên cứu nhỏ, ngắn hạn.

Tại Việt Nam, cần sa và THC là chất ma túy bị kiểm soát, không được phép tự ý sử dụng. Những thông tin trên chỉ mang tính giáo dục về tình hình nghiên cứu quốc tế. Bạn có thể đọc thêm về cơ chế trong bài hệ thống endocannabinoid trong cơ thể người, và về những tuyên bố phóng đại trong bài ngộ nhận về tác dụng chữa bách bệnh của gai dầu.

Các thảo dược khác: bằng chứng còn sơ bộ

Kết quả hấp dẫn trong ống nghiệm thường không chuyển thành lợi ích lâm sàng, như đã phân tích trong bài cơ chế chống oxy hóa của polyphenol.

Rủi ro khi tự dùng thảo dược cho đau thần kinh

• Bỏ sót nguyên nhân: đau thần kinh có thể là dấu hiệu của tiểu đường chưa kiểm soát, thiếu vitamin B12 hay chèn ép thần kinh cần can thiệp.
• Tương tác thuốc: người đau mạn tính thường dùng nhiều thuốc, đặc biệt người tiểu đường, tim mạch.
• Sản phẩm kém chất lượng: một số "thuốc nam trị đau" bị phát hiện trộn corticoid hoặc thuốc giảm đau, gây hại khi dùng lâu.
• Tổn thương da: người có bệnh thần kinh ngoại biên giảm cảm giác, dễ bị bỏng khi đắp lá nóng, chườm nóng hoặc dùng sản phẩm gây nóng.

Những biện pháp hỗ trợ không dùng thuốc

Một số biện pháp có thể giúp người bệnh sống tốt hơn với đau mạn tính, khi được thực hiện cùng điều trị y khoa:

• Vận động phù hợp theo hướng dẫn của chuyên viên vật lý trị liệu, như các bài tập kéo giãn nhẹ, đi bộ, bơi.
• Kỹ thuật thư giãn, thở chậm, chánh niệm giúp giảm mức độ khó chịu và lo âu đi kèm.
• Cải thiện giấc ngủ, vì thiếu ngủ làm ngưỡng chịu đau giảm.
• Kiểm soát đường huyết tốt với người tiểu đường.
• Chăm sóc bàn chân hằng ngày nếu có bệnh thần kinh ngoại biên.

Khi nào cần đi khám ngay

Hãy đi khám sớm nếu đau kèm yếu cơ, teo cơ, mất cảm giác lan rộng, rối loạn đại tiểu tiện, đau dữ dội đột ngột, có vết loét bàn chân không lành, hoặc đau ảnh hưởng nghiêm trọng đến giấc ngủ, tâm trạng. Đau mạn tính cũng làm tăng nguy cơ trầm cảm; đừng ngần ngại chia sẻ cảm xúc với bác sĩ.

Tóm tắt

Thảo dược có một vài đại diện đáng chú ý trong kiểm soát đau thần kinh, nổi bật là capsaicin dạng bôi đã được chuẩn hóa. Cannabinoid được nghiên cứu nhưng hiệu quả khiêm tốn, đi kèm tác dụng phụ và ràng buộc pháp lý. Phần lớn thảo dược khác vẫn ở giai đoạn nghiên cứu sơ bộ. Con đường hiệu quả nhất vẫn là chẩn đoán đúng nguyên nhân và điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ, với thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ khi được chuyên môn đồng ý.