Cách làm dịu cơn ho khan bằng chanh đào chưng đường phèn

Chanh đào chưng đường phèn là bài thuốc dân gian quen thuộc của nhiều gia đình Việt để làm dịu cổ họng khi ho khan nhẹ. Hỗn hợp ngọt dịu, hơi chua, có độ sánh giúp phủ lên niêm mạc họng, tạo cảm giác bớt rát và bớt ngứa. Tuy nhiên, đây là biện pháp hỗ trợ làm dịu triệu chứng, không chữa được nguyên nhân gây ho. Bài viết hướng dẫn cách làm, cách dùng hợp lý và những trường hợp cần đi khám.

Ho khan là gì và vì sao cổ họng hay ngứa rát

Ho khan là ho không có đờm hoặc rất ít đờm. Nguyên nhân thường gặp nhất là nhiễm virus đường hô hấp trên như cảm lạnh, sau đó ho có thể kéo dài thêm một thời gian dù các triệu chứng khác đã hết. Ngoài ra, ho khan còn có thể do không khí khô, khói bụi, dị ứng, trào ngược dạ dày thực quản, hen suyễn hoặc tác dụng phụ của một số thuốc huyết áp.

Khi niêm mạc họng bị kích thích, các đầu dây thần kinh nhạy cảm hơn, tạo cảm giác ngứa và kích hoạt phản xạ ho. Ho nhiều lại làm họng thêm rát, hình thành vòng luẩn quẩn. Các thức uống ấm, ngọt và sánh giúp làm dịu tạm thời, phá vỡ phần nào vòng lặp này.

Chanh đào, đường phèn và mật ong có gì đặc biệt

Chanh đào là loại chanh vỏ mỏng, ruột màu hồng đỏ, mùi thơm đặc trưng, thường được trồng nhiều ở vùng núi phía Bắc. Trong dân gian, chanh đào được ngâm với mật ong hoặc chưng với đường phèn để dùng khi ho. Giống các loại cam chanh khác, chanh đào có vitamin C và tinh dầu ở vỏ tạo mùi thơm. Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng riêng chứng minh chanh đào trị ho, nên giá trị chủ yếu đến từ kinh nghiệm sử dụng và cảm giác dễ chịu.

Đường phèn là đường kết tinh dạng cục, vị ngọt thanh. Khi chưng, đường tan tạo dung dịch sánh, giúp phủ họng. Về dinh dưỡng, đường phèn vẫn là đường, nên người tiểu đường cần cân nhắc.

Mật ong thường được thêm vào hoặc dùng thay đường. Mật ong là một trong số ít biện pháp tại nhà được một số hướng dẫn y khoa nhắc đến như lựa chọn làm dịu ho ở trẻ trên một tuổi và người lớn. Tuy nhiên, tuyệt đối không cho trẻ dưới một tuổi dùng mật ong do nguy cơ ngộ độc botulinum.

Nguyên liệu và các bước chưng chanh đào

Nguyên liệu

• Chanh đào tươi, quả chín, vỏ không dập nát.
• Đường phèn (có thể thay một phần bằng mật ong sau khi chưng).
• Muối hạt để rửa.
• Hũ thủy tinh hoặc bát sứ chịu nhiệt có nắp.

Các bước thực hiện

1. Rửa sạch: ngâm chanh trong nước muối loãng, chà nhẹ vỏ để loại bụi bẩn, rửa lại bằng nước sạch và để ráo hoàn toàn.
2. Thái lát: thái chanh thành lát mỏng, bỏ bớt hạt để giảm vị đắng.
3. Xếp lớp: xếp một lớp chanh, một lớp đường phèn đập nhỏ vào bát, lặp lại đến khi hết.
4. Chưng cách thủy: đậy nắp, đặt bát vào nồi nước, đun lửa nhỏ đến khi đường tan hết, chanh mềm và nước sánh lại.
5. Để nguội: nếu muốn thêm mật ong, chờ hỗn hợp nguội bớt rồi mới cho vào để giữ hương vị.
6. Bảo quản: cho vào hũ sạch, đậy kín, để ngăn mát tủ lạnh và dùng trong vài ngày.

Khi dùng, có thể ngậm một ít nước chanh chưng cho thấm từ từ vào họng hoặc pha loãng với nước ấm để uống. Không cần dùng quá nhiều; mục đích là làm dịu họng chứ không phải "uống cho đủ liều".

So sánh với các cách làm dịu họng khác tại nhà

Nếu bạn thích các thức uống ấm, có thể tham khảo cách tự làm trà gừng giải cảm hoặc thói quen uống nước chanh ấm mật ong.

Ai cần thận trọng khi dùng

• Trẻ dưới một tuổi: không dùng nếu có mật ong; với đường phèn cũng nên hỏi bác sĩ nhi khoa trước.
• Người tiểu đường: hỗn hợp chứa nhiều đường, có thể làm tăng đường huyết.
• Người bị trào ngược dạ dày, viêm loét dạ dày: vị chua của chanh có thể làm triệu chứng nặng hơn. Trào ngược cũng có thể chính là nguyên nhân gây ho khan.
• Người có vấn đề răng miệng: đường và axit dễ ảnh hưởng men răng; nên súc miệng bằng nước sau khi dùng.
• Người đang dùng thuốc: nếu đang dùng thuốc ho hoặc thuốc khác, hãy hỏi dược sĩ để tránh dùng chồng chéo các sản phẩm chứa đường hay hoạt chất tương tự.

Những thói quen giúp cơn ho mau dịu

Bên cạnh nước chanh chưng, một số thói quen đơn giản giúp họng bớt kích thích: uống đủ nước ấm trong ngày, tránh khói thuốc lá và khói bếp, giữ phòng ngủ đủ ẩm, kê cao gối khi ngủ nếu hay ho về đêm, hạn chế nói to và nói nhiều. Xông hơi nước ấm cũng giúp nhiều người thấy dễ thở hơn, nhưng cần cẩn thận để tránh bỏng; bạn có thể đọc thêm bài xông hơi hỗ trợ hô hấp.

Một vài hiểu lầm về bài thuốc chanh đào

Có người tin rằng chanh đào ngâm càng lâu năm càng "quý", hoặc chanh đào có thể thay kháng sinh khi ho do viêm họng. Cả hai quan niệm này đều không có cơ sở. Hỗn hợp để lâu ở nhiệt độ phòng dễ lên men, nhiễm nấm mốc. Còn kháng sinh chỉ có tác dụng với nhiễm khuẩn và cần bác sĩ chỉ định; phần lớn ho do cảm lạnh là do virus và không cần kháng sinh.

Khi nào ho khan cần đi khám

Phần lớn ho sau cảm lạnh tự cải thiện dần. Tuy nhiên, hãy đi khám bác sĩ nếu:

• Ho kéo dài hơn ba tuần, hoặc ngày càng nặng.
• Ho kèm sốt cao, khó thở, thở rít, đau ngực.
• Ho ra máu hoặc đờm có màu bất thường.
• Sụt cân không rõ lý do, đổ mồ hôi đêm.
• Ho ở trẻ nhỏ kèm thở nhanh, rút lõm lồng ngực, bỏ bú, li bì.
• Ho ở người có bệnh nền như hen, bệnh phổi mạn tính, bệnh tim.

Ho kéo dài có thể là dấu hiệu của hen, trào ngược, viêm phổi, lao hay các bệnh lý khác cần chẩn đoán chính xác. Lúc đó, việc tiếp tục chỉ dùng chanh đào chưng có thể làm chậm trễ việc điều trị đúng.

Tóm lại, chanh đào chưng đường phèn là món dễ làm, dễ uống và có thể giúp cổ họng dễ chịu hơn khi ho khan nhẹ. Hãy dùng nó như một biện pháp chăm sóc tại nhà, chú ý những người cần tránh, và đừng ngần ngại đi khám khi cơn ho có dấu hiệu bất thường.